Zarządzenie o opiece nad instrumentami

 „W Kościele łacińskim należy mieć w wielkim poszanowaniu organy piszczałkowe jako tradycyjny instrument muzyczny, którego brzmienie ceremoniom kościelnym dodaje majestatu, a umysły wiernych podnosi do Boga i spraw niebieskich” (Konstytucja o liturgii świętej „Sacrosanctum concilium”, nr 120).

 

zarządzenie organy

Zasady postępowania przy organach piszczałkowych

Opracowano na podstawie: Martin Balz, Orglepflege, cykl artykułów w „Ars Organi” 1977-1988, przekład polski: Marek Pilch, wyd. Stowarzyszenie PRO MUSICA ORGANA 1999, red. M. Trzaskalik. Broszurę zaleca się rozpowszechnić w parafiach.

Siedlce, 2004.

Instrumenty organowe są jednym z najbardziej kosztownych elementów wyposażenia kościołów. Ich zakup/budowa stanowił wielki wysiłek finansowy dla wspólnoty parafialnej, dlatego zaniedbaniem byłoby niepoświęcanie opiece nad organami stosownej uwagi.

Organy są czynnym mechanizmem ulegającym zużyciu i rozregulowaniu w wyniku bieżącego, prawidłowego użytkowania. Brak użytkowania organów prowadzi również do ich destrukcji.

„Organy powinny znajdować się we wszystkich kościołach w Polsce. Tak zwane organy elektronowe dopuszcza się do użytku jako instrument tymczasowy”. Natomiast zupełnie niedopuszczalną praktyką jest stosowanie tak zwanego „organisty automatycznego”, ponieważ muzyka w czasie liturgii powinna być wykonywana na żywo (nr 28 i 30 Instrukcji Episkopatu Polski o muzyce liturgicznej po Soborze Watykańskim II)

Do grania na organach nie powinny być dopuszczane osoby postronne, nieposiadające przygotowania w tej dziedzinie.

Za stan techniczny organów w parafii odpowiedzialny jest organista oraz informowany przez organistę rządca kościoła.

Parafia powinna zapewnić odpowiednie środki finansowe na strojenie, przeglądy i remonty instrumentu.

Organista powinien prowadzić stałą obserwację stanu organów, prowadząc „zeszyt uwag” i zgłaszać potrzeby sprowadzenia organmistrza proboszczowi.

Wnętrze organów powinno być niedostępne dla osób postronnych. Dostęp do jej wnętrza może mieć tylko organista i organmistrz.

Na chórze powinna znajdować się gaśnica.

Instalację elektryczną przy organach (w szczególności dmuchawę z silnikiem elektrycznym) powinien wykonać elektryk z uprawnieniami, montując zabezpieczenia termiczne i włącznik stycznikowy odcinający prąd. Instalacja ta powinna podlegać corocznym kontrolom.

Wskazane jest, by instrument był uruchamiany codziennie, by „poruszyć” wszystkie jego klawisze i głosy.

Po skończonej grze zawsze należy sprawdzić, czy zostały wyłączone: dmuchawa, rejestry i wyłączniki oraz światło. Szafę eksprwsyjną (żaluzję) należy pozostawić zawsze otwartą.

Jeśli instrument eksploatowany jest w sprzyjających warunkach klimatycznych, jego gruntowne strojenie powinno dokonywać się średnio co cztery lub pięć lat, natomiast generalny przegląd/remont – co dwadzieścia lat lub w wypadku, kiedy stan instrumentu nie pozwala na prawidłowe granie. Strojenie głosów języczkowych powinno dokonywać się co najmniej dwa razy w roku i może je wykonać sam organista, jeśli został wcześniej przeszkolony przez wykwalifikowanego organmistrza. Niedopuszczalne jest użytkowanie organów rozstrojonych.

Prace remontowe przy organach powierzać należy jedynie odpowiedzialnym fachowcom, tylko organmistrzom będącym w porozumieniu z Diecezjalną Komisją ds. Muzyki Kościelnej. Przed każdym remontem organów powinna zostać wykonana ekspertyza i powinien zostać określony na piśmie zakres prac.

W wypadku organów wpisanych do rejestru zabytków proboszcz powinien dodatkowo uzyskać zgodę służb konserwatorskich i dopełnić wymaganych formalności (program prac, nadzór, odbiór z udziałem WUOZ).

Wybór organmistrza powinien zostać zatwierdzony przez rzeczoznawcę DKMK oraz (w wypadku organów zabytkowych) przez właściwy WUOZ.

Prace powinny być prowadzone w oparciu pisemną o umowę z organmistrzem, w której określone są terminy oraz kosztorys, z wyszczególnieniem form i terminów płatności. Po wykonaniu remontu powinien się odbyć komisyjny odbiór organów, z udziałem przedstawiciela DKMK, zakończony spisaniem protokołu.

Główny wpływ na odpowiednie warunki klimatyczne w świątyni mają temperatura i wilgotność. Optymalne warunki zachodzą wówczas, gdy są one stabilne. W celu monitorowania wpływu warunków atmosferycznych na funkcjonowanie organów w każdych organach powinien być zainstalowany termometr i higrometr. Temperatura powietrza w okresie grzewczym w ciągu tygodnia powinna wynosić nie mniej niż osiem stopni Celsjusza, a w czasie nabożeństwa nie więcej niż piętnaście stopni Celsjusza. Bardzo ważne, by zmiana między niską a wysoką temperaturą, czyli nagrzewanie i wychładzanie kościoła nie odbywało się szybciej niż dwa stopnie Celsjusza na godzinę.

W okresie grzewczym należy częściej niż zwykle kontrolować wilgotność powietrza. Podwyższona wilgotność powietrza jest mniej szkodliwa niż wilgotność za niska. Nie wolno dopuścić, by spadła ona poniżej czterdziestu pięciu procent. W takim przypadku należy umieścić w instrumencie, w bezpiecznym miejscu lub w bezpośrednim jego sąsiedztwie, naczynie o dużej powierzchni lustra wody, by zapobiec jego rozeschnięciu.

Należy chronić instrument przed zakurzeniem oraz dbać o jego czystość. Sprzątanie chóru powinno się odbywać na mokro. Należy też zadbać o to, by w przypadku zamiatania kościoła nigdy nie czynić tego w kierunku organów. Osadzający się kurz na labiach piszczałek powoduje ich szybsze rozstrojenie.

Do obowiązków organisty należy zachowanie w należytym stanie stołu gry organów, wnętrza instrumentu oraz jego otoczenia (dbałość o jego czystość, zamykanie organów, czyszczenie klawiatury i podłogi pod klawiaturą pedałową – ta ostatnia czynność może się odbywać z pomocą organmistrza, o ile potrzebny jest do tego demontaż).

W trosce o czystość stołu gry i otoczenia organów organista powinien zmieniać obuwie do gry.

Konieczna jest również troska o czystość i porządek we wnętrzu szafy organowej oraz w okolicach dmuchawy – miejsca poboru powietrza do organów. W szafie organów nie należy przechowywać przedmiotów nienależących do organów. Nie wolno składować żadnych przedmiotów na miechach organowych.

Wymagana jest prawidłowa konserwacja silnika oraz jego instalacji elektrycznej – należy uzupełniać olej w dmuchawach (szczególnie starszego typu) i mieć w zapasie bezpieczniki o właściwej mocy.

W czasie prac remontowych w kościele zwrócić należy szczególną uwagę na zabezpieczenie organów przed zabrudzeniem i uszkodzeniem. W przypadku malowania lub jakichkolwiek prac renowacyjnych we wnętrzu kościoła organy winny być zabezpieczone szczelnie folią. Te prace winny być wykonane w konsultacji z organmistrzem.

Drobne usterki należy usuwać bezzwłocznie. Żadnych uszkodzeń nie należy naprawiać prowizorycznie.