Organy Joachima Wagnera

Zamieszczamy poniżej krótkie utwory utrwalone na organach Wagnera w lutym 2011 r. w wykonaniu Ireneusza Wyrwy. Nagranie wykonał Mateusz Irisik.

1. Domenico Zippoli Il Post Comunio

2. Bernardo  Storace Ballo della Battaglia

Do pobrania: folder informacyjny o organach

ORGANY_folder

Zapraszam również do posłuchania mojej audycji o organach Wagnera w Jedynce „Polskiego Radia” z dn. 19 maja 2011: http://www.polskieradio.pl/7/178/Artykul/370535,Organy-Wagnera-odnalezione-w-Pruszynie

Małgorzata Trzaskalik-Wyrwa

 

Dyspozycja organów

I manuał (C – d3)
Principal 8′ Dyszkant
Gedackt 8′ Bas Gedackt 8′ Dyszkant
Octav. 4′ Bas Octav. 4′ Dyszkant
Rohrflöte 4′ Bas Rohrflöte 4′ Dyszkant
Octav. 2′ Bas Octav. 2′ Dyszkant
Quint. 1 1/2′
Sifflöt. 1′
II manuał (C – d3)
Principal 8′ Dyszkant
Gedackt 8′ Bas Gedackt 8’ Dyszkant
Octav. 4′ Bas Octav. 4′ Dyszkant
Rohrflöte 4′ Bas Rohrflöte 4′ Dyszkant
Octav. 2’ Bas Octav. 2′ Dyszkant
Tremulant

Organy posiadają system tzw. podwójnej transmisji.

Wagner uważazny jest za pierwszego organmistrza, który za pomocą specjalnej konstrukcji wiatrownic dokonywał transmisji rejestrów pomiędzy manuałami.

Zjawisko nazwane transmisją (łac. transmittere = przesłać) pozwala na używanie organów w taki sposób, że rejestr przyporządkowany do jednej sekcji można wyłączać i włączać oddzielnie w dwóch różnych klawiaturach, jakby się miało do czynienia z dwoma różnymi rejestrami. Transmisja rejestrów manuałowych do pedału była stosowana już w XV w. W XVI w. Hans Scherer wprowadził transmisję najniższego rejestru manuału (Untersatz) tak, aby można było niezależnie grać na nim także w pedale. W wieku XVIII transmisję rejestrów manuałowych do pedału stosował Gottfried Heinrich Trost, zaś transmisję rejestrów pomiędzy manuałami spotykamy jedynie Joachim Wagner. We Francji w XIX wieku wymienia się Aristide Cavaillé-Colla, jako stosującego w małych instrumentach transmisje wybranych rejestrów. Wprowadzenie traktur pneumatycznych i pod koniec XIX w. elektrycznych spowodowało, że transmisje były technicznie proste do wykonania, wskutek czego stały się rozpowszechnione, ze względu na oszczędność kosztów i miejsca.

W wiatrownicach tonowych transmisja rejestru z jednej klawiatury do drugiej możliwa jest dzięki temu, że w wiatrownicy dla każdego tonu znajdują się podwójne kancele, których wentyle są otwierane przez dwie różne klawiatury. Piszczałki rejestru, który jest poddawany transmisji są zaopatrzone w powietrze z obu kancel. Przepływ powietrza z jednej w drugą kancelę musi być wstrzymany za pomocą wentyli kierunkowych w klocu wiatrownicy.

System wynaleziony przez Wagnera nazwano Doppeltransmissionslade – wiatrownica podwójnie transmitowana. Podwójnie, ponieważ nie była to transmisja rejestru przyporządkowanego dla jednej sekcji do innej klawiatury, ale działała w obie strony – rejestry były równoważnie przyporządkowane do obu sekcji. W niektórych instrumentach Wagner stosował swój wynalazek w odniesieniu do kilku tylko rejestrów – Transmissionslade – np. w niezachowanych organach w Bad Freienwalde z 1725 r.  i we Wriezen 1728 r.

O tym, że Wagner był wynalazcą systemu podwójnej transmisji świadczy inskrypcja w wiatrownicy manuałowej organów w kościele pw. Ducha Świętego w Poczdamie (1730): …a jest to piąte dzieło, które zbudowane zostało według tej przez niego [Wagnera] wynalezionej nowej inwencji….[1] Cytat ten znamy z zapisu archiwalnego z 1859 roku dokonanego przez organistę Böttchera. Instrument w 1860 roku został zastąpiony nowym.

Zauważyć trzeba również, że w budowanych przez Wagnera jednomanuałowych instrumentach często stosuje on podział klawiatury na bas i dyszkant – pomiędzy h-c1 (Pritzerbe 1730 [9M], Gramzow 1736 [7M, 2P], Jüteborg 1737 [11M, 3P], Rühstädt 1738 [8M], Schönwalde 1739 [9M, 3P], Bötzow 1743 [8M, 2P], Felchow 1745 [9M], dla rejestrów wysokostopowych od 2’ w górę. Rejestry językowe zaś często stosuje jedynie w dyszkancie.

Na tym tle bardzo nowatorsko przedstawia się odkrycie dokonane w listopadzie 2002 roku w Pruszynie koło Siedlec, w odnalezionych wówczas organach zidentyfikowanych później jako dzieło Joachima Wagnera. Organmistrz przy dwóch manuałach zastosował wspólną, pięcioipółrejestrową wiatrownicę z systemem podwójnej transmisji i z równoczesnym podziałem na bas i dyszkant.[2] Wśród specjalistów zajmujących się badaniem organów Joachima Wagnera na podstawie znanych materiałów archiwalnych istniało przekonanie, że Wagner wykonał taki rodzaj „multipleksu”, jednak żadne z dzieł tego typu nie przetrwało ostatniej wojny. Tak sądzono do 2003 roku, jednak zawiłe ścieżki historii lubą sprawiać niespodzianki. To zatem, co uważano za bezpowrotnie zaginione, odnalazło się właśnie w Pruszynie.


[1] „… und ist es das 5te Werk, so Er nach der von ihm erfundenen neuen Invention gemacht hat.“

[2] Ostatnie badania wykazały, że organy te posiadały również podwieszoną klawiaturę pedałową.

1.Prospekt organów Wagnera w Siedlcach. Fot. MTW 2010

2. Klawiatury i wyciągi rejestrowe. Fot. MTW 2010.

3.

Sygnatura autorska Wagnera na desce wałków skrętnych II manualu. Fot. MTW 2004.

4.Pierwszy rysunek inwentaryzacyjny prospektu (na podstawie oględzin i pomiarów poszczególnych części) wykonany podczas prac dokumentacyjnych w latach 2003-2004. MTW.

5.

Zdjęcie prospektu po montażu w siedzibie Biskupa Siedleckiego. Fot. MTW 2010.

6.

Mechanika organów. Traktura gry. Abstrakty naprzemienne I i II manuału. Fot. MTW 2010.

7.

Fragment mechaniki rejestrów obsługujących część dyszkantową. Fot. MTW 2010.

8.Mechanika rejestrów obsługująca część dyszkantową. Fot. MTW 2010.

9.Włączniki rejestrów części dyszkantowej. Fot. MTW 2010.

10.

Detal prospektu. Fot. MW 2010.

 

HISTORIA

Pośród historycznych organów z czasów Johanna Sebastiana Bacha, instrumenty Joachima Wagnera odgrywają szczególną rolę. Wagner był niezwykle wpływową postacią brandenburskiego budownictwa organowego pierwszej połowy XVIII wieku. Jego dzieła wyróżniały się techniczną solidnością, inwencją twórczą, a także świetnością brzmienia. Mistrzostwo rzemieślnicze i artystyczne oraz osobisty styl organmistrza Wagnera potwierdzają jego dzieła, których odnotowano z górą pięćdziesiąt: organy 2- i 3-manuałowe oraz niewielkie instrumenty o nowatorskich konstrukcjach technicznych.

Joachim Wagner uważany jest za pierwszego organmistrza, który za pomocą specjalnej konstrukcji wiatrownic dokonywał transmisji rejestrów pomiędzy manuałami. System wynaleziony przez niego nazwano Doppeltransmissionslade, czyli wiatrownicą podwójnie transmitowaną. Podwójnie, ponieważ rejestry były równoważnie przyporządkowane kilku sekcjom organów. O tym, że Wagner był wynalazcą systemu podwójnej transmisji świadczy inskrypcja na wiatrownicy manuałowej organów w kościele pw. Ducha Świętego w Poczdamie (1730): „[...] a jest to piąty organ, który zbudowany został według tej przez niego wynalezionej nowej inwencji […]”.

Niezwykłego odkrycia dokonano w listopadzie 2002 roku w Pruszynie koło Siedlec. Odnalezione wówczas organy zostały później zidentyfikowane jako dzieło Joachima Wagnera. Organmistrz przy dwóch manuałach zastosował wspólną, sześcioipółrejestrową wiatrownicę z systemem podwójnej transmisji i z równoczesnym podziałem klawiatur na bas i dyszkant. Istniało przekonanie, że Wagner wykonał taki właśnie mechanizm, ale żadne z dzieł tego typu nie przetrwało ostatniej wojny światowej. Tak sądzono do 2003 roku, kiedy to elementy starego instrumentu z Pruszyna, przekazane na własność Kurii Diecezjalnej w Siedlcach, zostały poddane szczegółowym badaniom historycznym i organologicznym. Wówczas na desce wałków skrętnych II manuału, znajdującej się tuż za pulpitem muzycznym, odczytany został napis:

Ao1744 d.21.Märtz ist diese Orgel zu bauen angefangen, 1745 d.18. November völlig zu Ende gebracht worden von Hn Joachim Wagnern Orgelbauern.

Roku 1744, dnia 21 marca tych organów budowę rozpoczęto 1745 dnia 18 listopada ukończono przez pana Joachima Wagnera Organmistrza.

Przeprowadzone w  latach 2003-2004 badania wykazały, że instrument ten wykonany był przez warsztat Joachima Wagnera (1744-45) dla nieznanego zleceniodawcy. Prawdopodobnie od ok. 1791 roku znajdował się w kościele św. Benona w Warszawie sprowadzony przez redemptorystów: ks. Karola Jestersheina i Klemensa Marię Hoffbauera. W 1808 roku organy zostały zakupione przez Helenę Chrapowicką dla pozostającego jeszcze w budowie kościoła w Pruszynie. Na chórze tego kościoła instrument znajdował się w latach 1824 – 1968. Po demontażu, do roku 2002 części organów składowane były na strychu nad zakrystią kościoła.

Od listopada 2002 organy są własnością Kurii Diecezjalnej w Siedlcach, która w latach 2003-2004 zleciła przeprowadzenie badań i dokumentacji instrumentu.

Z inicjatywy Biskupa Siedleckiego Zbigniewa Kiernikowskiego instrument ten został objęty opieką konserwatorską i wpisany do rejestru zabytków.

Prace organmistrzowskie o profilu konserwatorskim zrealizowała w latach 2008-2010 firma Orgelbau Ekkehart Gross z Waditz (Niemcy), zaś prace malarskie, snycerskie i złotnicze przy obudowie organów wykonała w 2009 roku Pracownia Konserwacji Dzieł Sztuki Katarzyna Dzienniak, Krystyna Białkiewicz z Sosnowca.

Prace konserwatorskie i organmistrzowskie przy organach Wagnera Kuria Diecezjalna w Siedlcach mogła zrealizować dzięki współpracy wielu osób i środowisk, a także przy wsparciu finansowym Województwa Mazowieckiego, Miasta Siedlce oraz Wojewódzkiego Mazowieckiego Konserwatora Zabytków.

Pod koniec 2010 roku odbył się pierwszy koncert i prezentacja organów wobec władz, sponsorów i wykonawców.